Aller au contenu

Éde:Néologismos : Mèdecina

De Vouiquipèdia, l’enciclopèdia abada.
Cela pâge est ècrita en arpetan supradialèctâl / ORB lârge. Lo blâson panarpetan


Vê-que na lista de novèlologismos sus la mèdecina en ORB :

  • Los mots en orange sont de corrèccions, prècisions, raponses, variantes ou ben agrantissements.
  • Los mots en vèrd sont de proposicions.
  • Los mots marcâs d’un’ètêlèta* sont de fôrmes en atendent que meritont pôt-étre na corrèccion que vindrat ples târd.

FR (Fribôrg), VD (Payis de Vôd), GE (Geneva), NE (Nôchâtél), VS (Valês), AO (Vâl d’Aoûta), Ly (Liyon), SE (Sant-Etiève), VdG (Vâr-de-Giér).

ArpetanFrancêsSôrsa
acuchior m, acuchiosa fgynécologue m / f ; accoucheur m, accoucheuse fGovèrt 2003[1]
agace f (levant du cârro)



nid d’~ loc nom m

pie bavarde loc nom f, var. agaça f (levant du cârro), agac’he, agache f (Samouens), argaça f (Les Contamenes), oyasse f (cuchient du cârro, Brenins), oulyasse f (Alevârd), étot : gé nêr loc nom m (AO), jaquèta f, margot f
→ cor (au pied) (loc nom) m, œil-de-perdrix m (Mèdecina), étot : z-uely-de-pèrnix loc nom m (AO)
Stich 2003
Fâvro / Stich 2005[2]
Verèt 2023
agacin m


avêr ‘n ~ u petiôt artely loc v

j’é ‘n ~ que mè fât vêre les ètêles loc-frâsa

cor (au pied) (loc nom) m, agacin / agassin m, œil-de-perdrix m (Mèdecina), var. ayachin m (AO), agaçon m, étot : câl m, côrp m, nid d’agace loc nom m
avoir un cor au petit doigt du pied loc v, var. avêr un ayachin u petiôt artely loc v (AO)
j’ai un cor qui me fait voir les étoiles loc-frâsa, var. j’é un ayachin que mè fét vêre les ètêles loc-frâsa (AO)
Chenâl / Vôterin 1997
Stich 2003
Verèt 2023
ambulance f
apelar, fâre vegnir l’~ loc v
portar viâ quârqu’un avouéc l’~ loc v

ambulanciér a m & m, ambulanciére a f & f

ambulant a m, ambulanta a f
ambulance f, var. ambulança f, étot : embulança f (Los Velârs)
appeler, faire venir l’ambulance loc v, var. criàr, fére venir l’~ loc v (AO)
transporter quelqu’un avec l’ambulance loc v, var. portàr viâ quârqu’un avouéc l’~ loc v (AO)
ambulancier a m & m, ambulancière a f & f, étot : embulanciér a m & m (Los Velârs)
ambulant a m, ambulante a f, étot : embulant a m (Los Velârs)
Govèrt 2003[1]
Fâvro / Stich 2005[2]
Vôterin 2019
Verèt 2023
anèstèsia f
anèstèsient a m, anèstèsienta a f
anèstèsient m
anèstèsisto m, anèstèsista f
anesthésie f, var. anèstèsie f, étot : endromia f
anesthésiant a m, anesthésiante a f
anesthésiant m
anesthésiste m / f
Govèrt 2003[1]
Verèt 2023
ataca f
~ dens les cèrvèles loc nom f


~ u côr loc nom f


côp d’~ loc nom m (AO)

attaque f (bataille, crise...), crise cardiaque, d’épilepsie... loc nom f
accident vasculaire cérébral loc nom m, AVC m ; hémiplégie f ; embolie cérébrale, cervicale loc nom f, var. ~ diens les cèrvèles loc nom f (Arbanês)
crise cardiaque loc nom f, infarctus (du myocarde) (loc nom) m, var. ~ u cuer, ~ u cœr loc nom f, étot : côp d’~ loc nom m (AO), crisa cardiaca loc nom f, enfartus m
→ infarctus (du myocarde) (loc nom) m, crise cardiaque loc nom f, étot : crèp m (AO)
Chenâl / Vôterin 1997
Stich 2003
Govèrt 2003[1]
Fâvro / Stich 2005[2]
Verèt 2023
câl m

avêr les mans plênes de ~s a fôrce de travalyér loc v
je mè su broulâ, gouéta quint ~ loc-frâsa

cal m, durillon m ; cloque, ampoule f (peau) ; cor (au pied) (loc nom) m, agacin / agassin m, œil-de-perdrix m (Mèdecina), var. câly m (AO)
avoir les mains pleines de durillons à force de travailler loc v, var. avêr les mans plênes de câlys a fôrce de travalyér loc v (AO)
je me suis brûlé, regarde quelle cloque loc-frâsa, var. je mè su bourlâ, agouétia quint câly loc-frâsa (AO)
Chenâl / Vôterin 1997
Stich 2003
Verèt 2023
chirurgie f
chirurgicâl a m, chirurgicâla a f
chirurgicalament adv

chirurgien m, chirurgièna f
chirurgie f
chirurgical a m, chirurgicale a f, var. chirurgicâlo a m (Arbanês)
chirurgicalement adv, var. chirurgicalemente adv (AO), chirurgicalement adv
→ chirurgien m, chirurgienne f, var. chirurgienna f
Chenâl / Vôterin 1997
Stich 2003
Govèrt 2003[1]
Fâvro / Stich 2005[2]
Verèt 2023
cllinica f
acuchiér dens na ~ loc v

alar trovar un malâdo a la ~ loc v

portar quârqu’un a la ~ loc v

cllinicien a m & m, cllinicièna a f & f

clinique f, var. clinica f
accoucher dans une clinique loc v, var. acuchiér dens una clinica loc v (AO)
rendre visite à un malade à la clinique loc v, var. alàr trovàr un malâdo a la clinica loc v (AO)
porter quelqu’un à la clinique loc v, var. portàr quârqu’un a la clinica loc v (AO)
clinicien a m & m, clinicienne a f & f, var. cllinicienna a f & f ; clinicien a m & m
Chenâl / Vôterin 1997
Stich 2003
Govèrt 2003[1]
Fâvro / Stich 2005[2]
Verèt 2023
cllinico a m, cllinica a f
ègzamen ~ loc nom m
mèdecina ~ loc nom f
clinique a env, var. clinico a m
examen clinique loc nom m, var. ègzamen clinico loc nom m (AO)
médecine clinique loc nom f, var. mèdecena clinica loc nom f (AO)
Chenâl / Vôterin 1997
Stich 2003
Verèt 2023
côrp m


avêr mâl per tot lo ~ loc v
cen qu’âs-tu dens lo ~ ? loc-frâsa

fâre l’ôtopsia du ~ loc v
corps m, physique m (de l’homme) ; groupe m (de personnes) ; individu m (Sent-Martin-la-Pôrta) ; cor (au pied) (loc nom) m, agacin / agassin m, œil-de-perdrix m (Mèdecina), var. côrps m (Tignes, Entremont, Champenjo)
avoir mal partout loc v
qu’as-tu dans le corps ? loc-frâsa, var. cen que âs-tu dens lo ~ ? loc-frâsa (AO)
faire l’autopsie d’un corps loc v, var. fére l’ôtopsia du ~ loc v (AO)
Chenâl / Vôterin 1997
Stich 2003
Fâvro / Stich 2005[2]
Verèt 2023
crèva f


atrapar, chopar la ~ loc v

maladie (grave) (loc nom) f, crève f, grippe f ; refroidissement m, coup de froid loc nom m (avec fièvre, toux, rhume) ; épidémie f (de grippe), var. créva f, étot : mâcola f (AO)
attraper, choper la grippe loc v, attraper, choper un rhume de cerveau loc v, var. atrapar, chopar la créva loc v (Arbanês), étot : sè gripar v
Stich 2003
Fâvro / Stich 2005[2]
Verèt 2023
crisa f

~ cardiaca loc nom f
~ de fèjo loc nom f
~ de folerâ loc nom f
crise f (sociale, économique, politique...) ; très grande colère loc nom f (de la part d’un coléreux), caprice m, var. crise f
crise cardiaque loc nom f, infarctus (du myocarde) (loc nom) m
crise de foie loc nom f
crise de folie loc nom f, étot : accès de folerâ loc nom m
Govèrt 2003[1]
Fâvro / Stich 2005[2]
Verèt 2023
cronico a m, cronica a f
maladie ~ loc nom f
chronique a env, étot : que dure long-temps loc-frâsa
maladie chronique loc nom f
Chenâl / Vôterin 1997
Verèt 2023
dièta f
~ complèta loc nom f
betar un malâdo a la ~ loc v
étre a la ~ loc v
fâre ~ loc v
diètètica f
diètèticien m, diètèticièna f
diètètico a m, diètètica a f
dièticien m, dièticièna f
diéte f ; abstinence f
diète complète loc nom f
mettre un malade à la diète loc v, var. betàr un malâdo a la ~ loc v (AO)
être à la diète loc v
faire diète, se priver de nourriture loc v, var. fére ~ loc v
→ diététique f
diététicien m, diététicienne f, var. diètèticienna f ; dièticien m
diététique a env
diététicien m, diététicienne f, var. dièticienna f
Chenâl / Vôterin 1997
Govèrt 2003[1]
Verèt 2023
embulança f (Los Velârs)
embulanciér a m & m, embulanciére a f & f
embulant a m, embulanta a f
ambulance f
ambulancier a m & m, ambulancière a f & f
ambulant a m, ambulante a f
Verèt 2023
endromir v
endromi a m, endromia a f

endromia f
endormir v ; anesthésier v, chloroformer v, var. endormir v
→ endormi a m, endormie a f, var. endormi a m, endormia a f, endromê a m, endromête a f
→ anesthésie f, var. endormia f
Chenâl / Vôterin 1997
Stich 2003
Verèt 2023
enfartus minfarctus (du myocarde) (loc nom) m, var. enfarto m (AO), enfracartuso m (Regniér), enfractus mChenâl / Vôterin 1997
Verèt 2023
èpidèmia f

~ de colèrâ, de pèsta, de tifus, de scarlatina, de gripa, de rojôla loc nom f

~ provocâye per la contagion loc nom f
èpidèmies que tochont l’homo, les bétyes loc nom fpl
l’~ roule per contagion dirècta, endirècta loc-frâsa
los sèrviços sanitèros ant prês de disposicions por arrètar l’~ loc-frâsa

èpidèmico a m, èpidèmica a f
èpidèmiologia f
èpidèmiologico a m, èpidèmiologica a f
èpidèmiologisto m, èpidèmiologista f
(grande) épidémie (loc nom) f, var. èpidèmie f, étot : trêna f, crèva f, passâjo m
épidémie de choléra, de peste, de typhus, de scarlatine, de grippe, de rougeole loc nom f, var. ~ de colerâ, de pèsta, de tifo, de scarlatina, de ruma, de rouèssana, rossana loc nom f (AO)
épidémie provoquée par la contagion, due à la contagion loc nom f
épidémies qui frappent l’homme, les animaux loc nom fpl

l’épidémie se propage par contagion directe, indirecte loc-frâsa

les services sanitaires ont pris des mesures pour enrayer l’épidémie loc-frâsa, var. les sèrvicios sanitèros ‘ls ant prês de disposecions por arrètàr l’~ loc-frâsa (AO)
épidémique a env
épidémiologie f, var. èpidèmiologie f
épidémiologique a env
épidémiologiste m / f
Chenâl / Vôterin 1997
Govèrt 2003[1]
Verèt 2023
folerâ f

(la) ~ de les passions, de l’imaginacion loc nom f
~ encurâbla, furiosa, enragiêe loc nom f

~ èrotica loc nom f
côp de ~ loc nom m
étre prês per la ~ loc v

(na) senta ~ loc nom f
son comportament dèmontre la ~ loc-frâsa

folie f ; psychose f, var. fôlia, folèrâ f (AO), folâria f (Arvelâr), folerie f (Corzelyes), folèrâ, folie f
(la) folie des passions, de l’imagination loc nom f, var. (la) fôlia des passions, de l’imaginacion loc nom f (AO)
folie incurable, furieuse loc nom f, var. fôlia encurâbla, furiosa loc nom f (AO)
folie érotique loc nom f, var. fôlia èroteca loc nom f (AO)
coup de folie loc nom m, var. côp de fôlia, folèrâ loc nom m (AO)
être frappé par la folie, de folie subite loc v, var. étre prês per la fôlia, folèrâ loc v (AO)
(une) sainte folie loc nom f, var. (una) sente fôlia loc nom m (AO)
son comportement dénote la folie loc-frâsa, var. son comportement dèmoutre la fôlia loc-frâsa (AO)
Chenâl / Vôterin 1997
Stich 2003
Govèrt 2003[1]
Fâvro / Stich 2005[2]
Vôterin 2019
Verèt 2023
ginècologo m, ginècologa fgynécologue m / f, étot : acuchior mChenâl / Vôterin 1997
Govèrt 2003[1]
gripa f
~ de polalye loc nom f
~ èspagnola loc nom f
ramassar la ~ loc v
repassar sa ~ ux ôtros loc v

grippe f ; influenza m / f, étot : couèrla f (Romandia), ruma f (AO)
grippe aviaire loc nom f
grippe espagnole loc nom f
ramasser, attraper, choper la grippe loc v
passer, refiler, communiquer, transmettre sa grippe aux autres loc v, var. repassar sa ~ a los ôtros loc v (Arbanês)
Stich 2003
Fâvro / Stich 2005[2]
Verèt 2023
groupo sanguin loc nom mgroupe sanguin loc nom m, var. groupa sanguina loc nom f (Bèlavâl)Chenâl / Vôterin 1997
Govèrt 2003[1]
Fâvro / Stich 2005[2]
Verèt 2023
hèmorragia fhémorragie f, var. hèmorragie fChenâl / Vôterin 1997
Govèrt 2003[1]
Verèt 2023
higièna f
~ corporâla loc nom f
higiènico a m, higiènica a f
hygiène f, étot : propretât f (AO), santât f
hygiène corporelle loc nom f, var. ~ corporèla loc nom f (AO)
hygiénique a env
Govèrt 2003[1]
Vôterin 2019
Verèt 2023
mâcola f (AO)

acapàr la ~ loc v
(l’)an de la ~ loc nom m
avouéc l’âjo, vegnont les mâcoles, tota sôrt de mâcoles loc-frâsa
étre plen de mâcoles loc v
je sé pas quinta ~ j’é acapâ loc-frâsa
maladie f, infirmité f (terme générique) ; grippe f, épidémie de grippe loc nom f, étot : mâcatoria f (AO)
attraper, prendre la grippe loc v
(l’)année de la grippe, l’épidémie de grippe loc nom f
avec l’âge surviennent les infirmités, toutes sortes d’infirmités loc-frâsa

être plein d’infirmités loc v
je ne sais pas quelle maladie j’ai attrapée loc-frâsa
Chenâl / Vôterin 1997
macolâ a m, macolâye a f (AO)
je su tot ~ loc-frâsa
qui est atteint par la maladie, l’infirmité loc-frâsa
je suis tout malade loc-frâsa
Chenâl / Vôterin 1997
mèdecin m
(un) ~ de quatro sous loc nom m
alar querir lo ~ loc v
alar u ~ loc v
apelar lo ~ a la mêson loc v

(un) bon ~ loc nom m
(un) crouyo ~ loc nom m
(lo) diagnostico d’un grant ~ loc nom m

prendre na consurta chiéz lo ~ loc v

recèta du ~ loc nom f
mèdeca f (AO)
médecin m, docteur m, étot : mêjo m (AO, Romandia), mèdeca f (AO)
(un) mauvais médecin loc nom m
aller chercher le médecin loc v, var. alàr querir lo ~ loc v (AO)
aller chez le médecin loc v, var. alàr a ~ loc v (AO)
appeler le médecin à la maison loc v, var. criàr, fére venir lo ~ u mecho loc v (AO)
(un) bon médecin loc nom m
(un) mauvais médecin loc nom m, var. (un) gramo ~ loc nom m (AO)
(le) diagnostic d’un grand médecin loc nom m, var. (lo) diagnosteco d’un grant ~ loc nom m (AO)
consulter le médecin, son médecin loc v, var. prendre una consurta enchiéz lo ~ loc v (AO)
prescriptions du médecin loc nom fpl, ordonnance du médecin loc nom f
femme médecin loc nom f
Chenâl / Vôterin 1997
Stich 2003
Govèrt 2003[1]
Fâvro / Stich 2005[2]
Verèt 2023
mèdicament m
(un) bon ~ loc nom m

cél ~ vat a ren por ton mâl loc-frâsa

lo mèdecin m’at balyê un ~ que m’at jouyê loc-frâsa

prendre de ~s loc v
médicament m, étot : mèdecena f (AO)
(une) bonne médecine loc nom f, var. (una) bôna mèdecena loc nom f (AO)
cette médecine ne sert à rien pour ton mal loc-frâsa, var. cela mèdecena vat a ren por ton mâl loc-frâsa (AO)
le docteur m’a prescrit un médicament qui m’a fait beaucoup de bien loc-frâsa, var. lo mèdecin m’at balyê una mèdecena que m’at jouyê loc-frâsa (AO)
prendre des médicaments loc v, var. prendre de mèdecenes loc v (AO)
Chenâl / Vôterin 1997
Stich 2003
Fâvro / Stich 2005[2]
Verèt 2023
mêjo m (AO, Romandia)
alar u ~ loc v
(un) bon ~ loc nom m
(un) crouyo ~ loc nom m
médecin m, docteur m
aller chez le médecin loc v, var. alàr a ~ loc v (AO)
(un) bon médecin loc nom m
(un) mauvais médecin loc nom m, var. (un) gramo ~ loc nom m (AO)
Chenâl / Vôterin 1997
Stich 2003
morbido a m, morbida a fmorbide a env, pathologique a envGovèrt 2003[1]
Verèt 2023
oculèro a m, oculèra a f
(lo) gllobo ~ loc nom m
nièrf ~ loc nom m
oculaire a env
(le) globe oculaire loc nom m, var. (lo) globo ~ loc nom m (AO)
nerf oculaire loc nom m, var. nèrf ~ loc nom m (AO)
Chenâl / Vôterin 1997
Verèt 2023
oculisto m, oculista f

prendre na consurta avouéc l’~ loc v

oculiste m / f, ophtalmologue m / f, ophtalmologiste m / f, var. oculisso m (Alê), étot : ziotiér m (En), oftalmologo m
consulter son oculiste loc v, var. prendre una consurta avouéc l’~ loc v (AO)
Chenâl / Vôterin 1997
Verèt 2023
oftalmologo m, oftalmologa f
oftalmologia f
oftalmologico a m, oftalmologica a f
ophtalmologue m / f, ophtalmologiste m / f
ophtalmologie f, var. oftalmologie f
ophtalmologique a env
Govèrt 2003[1]
Verèt 2023
passâjo mtoute petite épidémie loc nom f, maladie de courte durée loc nom f, étot : chianna f (L’Agiéta)Verèt 2023
patologico a m, patologica a f
patologia f
pathologique a env, étot : morbido a m
pathologie f, var. patologie f
Chenâl / Vôterin 1997
Govèrt 2003[1]
Verèt 2023
pèrdix f

z-uely-de-pèrnix loc nom m (AO)
perdrix f, var. pèrnix f (AO), pèrdrix f (Touno, Blês, Macôt), pèrdigâla f (Arvelâr), pèdrix f
œil-de-perdrix m (Mèdecina)
Chenâl / Vôterin 1997
Stich 2003
Verèt 2023
psicopato a m & m, psicopata a f & f
psicopatia f
psychopathe a env & m / f
psychopathie f, var. psicopatie f
Govèrt 2003[1]
psicosa f
psicotico a m & m, psicotica a f & f
psychose f, var. psicose f, étot : folerâ f
psychotique a env & m / f
Chenâl / Vôterin 1997
Govèrt 2003[1]
Verèt 2023
psiquiâtro m, psiquiâtra f
psiquiatria f
psiquiatrico a m, psiquiatrica a f
psiquiatrisar v
psychiatre m / f
psychiatrie f, var. psiquiatrie f
psychiatrique a env
psychiatriser v, var. psiquiatrisàr v (AO), psiquiatrisiér v
Govèrt 2003[1]
Verèt 2023
quinèsisto m, quinèsista f
quinèsitèrapia f
kinésithérapeute m / f, kinésiste m / f, étot : reboutor m
kinésithérapie f, var. quinèsitèrapie f
Govèrt 2003[1]
Verèt 2023
reboutor m, reboutosa frebouteur m, rebouteux m, rebouteuse f, rhabilleur m, rhabilleuse f ; kinésithérapeute m / f, kinésiste m / fGovèrt 2003[1]
Verèt 2023
santât fsanté f ; hygiène f, var. santàt f (AO, Bônavâl, Blês, Macôt), sandât f (AO, Sent-Martin-la-Pôrta, Bèlavâl)Chenâl / Vôterin 1997
Stich 2003
Govèrt 2003[1]
Fâvro / Stich 2005[2]
Verèt 2023
scorbut mscorbut m, var. escorbut fGovèrt 2003[1]
Verèt 2023
tifôida ftyphoïde f (fièvre), étot : tafus m (Arbanês), tifus m (Sassèl)Chenâl / Vôterin 1997
Govèrt 2003[1]
Verèt 2023
transfusar v
transfusion f
transfuser v, var. transfusàr v (AO), transfusiér v
transfusion f
Chenâl / Vôterin 1997
Govèrt 2003[1]
Verèt 2023
trêna f(chose) traînée (loc nom) f ; épidémie f (de grippe, rhume...), mal qui court loc nom m, maladie épidémique peu grâve loc nom f ; indisposition qui dure, qui se prolonge loc nom f, var. trênna f, étot : corsion m (L’Agiéta), côrt m (Macôt), corsa fVerèt 2023
ziotiér m, ziotiére f (En)oculiste m / f, ophtalmologue m / f, ophtalmologiste m / fStich 2003
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 (fr) Gzaviér Govèrt, Lexique onomasiologique des néologismes et des termes spécialisés du francoprovençal, dedens Dictionnaire francoprovençal-français et français-francoprovençal per Domenico Stich, Tonon, Le Carré, 2003, pp. 421-464.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 (fr) Alen Fâvro, Domenico Stich, Diccionèro de fata savoyârd-francês, francês-savoyârd, Fouènant, Yoran Embanner, 2005.