Éde:Néologismos : Mèdecina
Aparence
| Cela pâge est ècrita en arpetan supradialèctâl / ORB lârge. |
Vê-que na lista de novèlologismos sus la mèdecina en ORB :
Lègenda
[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]- Los mots en orange sont de corrèccions, prècisions, raponses, variantes ou ben agrantissements.
- Los mots en vèrd sont de proposicions.
- Los mots marcâs d’un’ètêlèta* sont de fôrmes en atendent que meritont pôt-étre na corrèccion que vindrat ples târd.
Abrèviacions
[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]FR (Fribôrg), VD (Payis de Vôd), GE (Geneva), NE (Nôchâtél), VS (Valês), AO (Vâl d’Aoûta), Ly (Liyon), SE (Sant-Etiève), VdG (Vâr-de-Giér).
Lista
[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]| Arpetan | Francês | Sôrsa |
|---|---|---|
| acuchior m, acuchiosa f | gynécologue m / f ; accoucheur m, accoucheuse f | Govèrt 2003[1] |
| agace f (levant du cârro) → nid d’~ loc nom m | pie bavarde loc nom f, var. agaça f (levant du cârro), agac’he, agache f (Samouens), argaça f (Les Contamenes), oyasse f (cuchient du cârro, Brenins), oulyasse f (Alevârd), étot : gé nêr loc nom m (AO), jaquèta f, margot f → cor (au pied) (loc nom) m, œil-de-perdrix m (Mèdecina), étot : z-uely-de-pèrnix loc nom m (AO) | Stich 2003 Fâvro / Stich 2005[2] Verèt 2023 |
| agacin m → avêr ‘n ~ u petiôt artely loc v → j’é ‘n ~ que mè fât vêre les ètêles loc-frâsa | cor (au pied) (loc nom) m, agacin / agassin m, œil-de-perdrix m (Mèdecina), var. ayachin m (AO), agaçon m, étot : câl m, côrp m, nid d’agace loc nom m → avoir un cor au petit doigt du pied loc v, var. avêr un ayachin u petiôt artely loc v (AO) → j’ai un cor qui me fait voir les étoiles loc-frâsa, var. j’é un ayachin que mè fét vêre les ètêles loc-frâsa (AO) | Chenâl / Vôterin 1997 Stich 2003 Verèt 2023 |
| ambulance f → apelar, fâre vegnir l’~ loc v → portar viâ quârqu’un avouéc l’~ loc v → ambulanciér a m & m, ambulanciére a f & f → ambulant a m, ambulanta a f | ambulance f, var. ambulança f, étot : embulança f (Los Velârs) → appeler, faire venir l’ambulance loc v, var. criàr, fére venir l’~ loc v (AO) → transporter quelqu’un avec l’ambulance loc v, var. portàr viâ quârqu’un avouéc l’~ loc v (AO) → ambulancier a m & m, ambulancière a f & f, étot : embulanciér a m & m (Los Velârs) → ambulant a m, ambulante a f, étot : embulant a m (Los Velârs) | Govèrt 2003[1] Fâvro / Stich 2005[2] Vôterin 2019 Verèt 2023 |
| anèstèsia f → anèstèsient a m, anèstèsienta a f → anèstèsient m → anèstèsisto m, anèstèsista f | anesthésie f, var. anèstèsie f, étot : endromia f → anesthésiant a m, anesthésiante a f → anesthésiant m → anesthésiste m / f | Govèrt 2003[1] Verèt 2023 |
| ataca f → ~ dens les cèrvèles loc nom f → ~ u côr loc nom f → côp d’~ loc nom m (AO) | attaque f (bataille, crise...), crise cardiaque, d’épilepsie... loc nom f → accident vasculaire cérébral loc nom m, AVC m ; hémiplégie f ; embolie cérébrale, cervicale loc nom f, var. ~ diens les cèrvèles loc nom f (Arbanês) → crise cardiaque loc nom f, infarctus (du myocarde) (loc nom) m, var. ~ u cuer, ~ u cœr loc nom f, étot : côp d’~ loc nom m (AO), crisa cardiaca loc nom f, enfartus m → infarctus (du myocarde) (loc nom) m, crise cardiaque loc nom f, étot : crèp m (AO) | Chenâl / Vôterin 1997 Stich 2003 Govèrt 2003[1] Fâvro / Stich 2005[2] Verèt 2023 |
| câl m → avêr les mans plênes de ~s a fôrce de travalyér loc v → je mè su broulâ, gouéta quint ~ loc-frâsa | cal m, durillon m ; cloque, ampoule f (peau) ; cor (au pied) (loc nom) m, agacin / agassin m, œil-de-perdrix m (Mèdecina), var. câly m (AO) → avoir les mains pleines de durillons à force de travailler loc v, var. avêr les mans plênes de câlys a fôrce de travalyér loc v (AO) → je me suis brûlé, regarde quelle cloque loc-frâsa, var. je mè su bourlâ, agouétia quint câly loc-frâsa (AO) | Chenâl / Vôterin 1997 Stich 2003 Verèt 2023 |
| chirurgie f → chirurgicâl a m, chirurgicâla a f → chirurgicalament adv → chirurgien m, chirurgièna f | chirurgie f → chirurgical a m, chirurgicale a f, var. chirurgicâlo a m (Arbanês) → chirurgicalement adv, var. chirurgicalemente adv (AO), chirurgicalement adv → chirurgien m, chirurgienne f, var. chirurgienna f | Chenâl / Vôterin 1997 Stich 2003 Govèrt 2003[1] Fâvro / Stich 2005[2] Verèt 2023 |
| cllinica f → acuchiér dens na ~ loc v → alar trovar un malâdo a la ~ loc v → portar quârqu’un a la ~ loc v → cllinicien a m & m, cllinicièna a f & f | clinique f, var. clinica f → accoucher dans une clinique loc v, var. acuchiér dens una clinica loc v (AO) → rendre visite à un malade à la clinique loc v, var. alàr trovàr un malâdo a la clinica loc v (AO) → porter quelqu’un à la clinique loc v, var. portàr quârqu’un a la clinica loc v (AO) → clinicien a m & m, clinicienne a f & f, var. cllinicienna a f & f ; clinicien a m & m | Chenâl / Vôterin 1997 Stich 2003 Govèrt 2003[1] Fâvro / Stich 2005[2] Verèt 2023 |
| cllinico a m, cllinica a f → ègzamen ~ loc nom m → mèdecina ~ loc nom f | clinique a env, var. clinico a m → examen clinique loc nom m, var. ègzamen clinico loc nom m (AO) → médecine clinique loc nom f, var. mèdecena clinica loc nom f (AO) | Chenâl / Vôterin 1997 Stich 2003 Verèt 2023 |
| côrp m → avêr mâl per tot lo ~ loc v → cen qu’âs-tu dens lo ~ ? loc-frâsa → fâre l’ôtopsia du ~ loc v | corps m, physique m (de l’homme) ; groupe m (de personnes) ; individu m (Sent-Martin-la-Pôrta) ; cor (au pied) (loc nom) m, agacin / agassin m, œil-de-perdrix m (Mèdecina), var. côrps m (Tignes, Entremont, Champenjo) → avoir mal partout loc v → qu’as-tu dans le corps ? loc-frâsa, var. cen que âs-tu dens lo ~ ? loc-frâsa (AO) → faire l’autopsie d’un corps loc v, var. fére l’ôtopsia du ~ loc v (AO) | Chenâl / Vôterin 1997 Stich 2003 Fâvro / Stich 2005[2] Verèt 2023 |
| crèva f → atrapar, chopar la ~ loc v | maladie (grave) (loc nom) f, crève f, grippe f ; refroidissement m, coup de froid loc nom m (avec fièvre, toux, rhume) ; épidémie f (de grippe), var. créva f, étot : mâcola f (AO) → attraper, choper la grippe loc v, attraper, choper un rhume de cerveau loc v, var. atrapar, chopar la créva loc v (Arbanês), étot : sè gripar v | Stich 2003 Fâvro / Stich 2005[2] Verèt 2023 |
| crisa f → ~ cardiaca loc nom f → ~ de fèjo loc nom f → ~ de folerâ loc nom f | crise f (sociale, économique, politique...) ; très grande colère loc nom f (de la part d’un coléreux), caprice m, var. crise f → crise cardiaque loc nom f, infarctus (du myocarde) (loc nom) m → crise de foie loc nom f → crise de folie loc nom f, étot : accès de folerâ loc nom m | Govèrt 2003[1] Fâvro / Stich 2005[2] Verèt 2023 |
| cronico a m, cronica a f → maladie ~ loc nom f | chronique a env, étot : que dure long-temps loc-frâsa → maladie chronique loc nom f | Chenâl / Vôterin 1997 Verèt 2023 |
| dièta f → ~ complèta loc nom f → betar un malâdo a la ~ loc v → étre a la ~ loc v → fâre ~ loc v → diètètica f → diètèticien m, diètèticièna f → diètètico a m, diètètica a f → dièticien m, dièticièna f | diéte f ; abstinence f → diète complète loc nom f → mettre un malade à la diète loc v, var. betàr un malâdo a la ~ loc v (AO) → être à la diète loc v → faire diète, se priver de nourriture loc v, var. fére ~ loc v → diététique f → diététicien m, diététicienne f, var. diètèticienna f ; dièticien m → diététique a env → diététicien m, diététicienne f, var. dièticienna f | Chenâl / Vôterin 1997 Govèrt 2003[1] Verèt 2023 |
| embulança f (Los Velârs) → embulanciér a m & m, embulanciére a f & f → embulant a m, embulanta a f | ambulance f → ambulancier a m & m, ambulancière a f & f → ambulant a m, ambulante a f | Verèt 2023 |
| endromir v → endromi a m, endromia a f → endromia f | endormir v ; anesthésier v, chloroformer v, var. endormir v → endormi a m, endormie a f, var. endormi a m, endormia a f, endromê a m, endromête a f → anesthésie f, var. endormia f | Chenâl / Vôterin 1997 Stich 2003 Verèt 2023 |
| enfartus m | infarctus (du myocarde) (loc nom) m, var. enfarto m (AO), enfracartuso m (Regniér), enfractus m | Chenâl / Vôterin 1997 Verèt 2023 |
| èpidèmia f → ~ de colèrâ, de pèsta, de tifus, de scarlatina, de gripa, de rojôla loc nom f → ~ provocâye per la contagion loc nom f → èpidèmies que tochont l’homo, les bétyes loc nom fpl → l’~ roule per contagion dirècta, endirècta loc-frâsa → los sèrviços sanitèros ant prês de disposicions por arrètar l’~ loc-frâsa → èpidèmico a m, èpidèmica a f → èpidèmiologia f → èpidèmiologico a m, èpidèmiologica a f → èpidèmiologisto m, èpidèmiologista f | (grande) épidémie (loc nom) f, var. èpidèmie f, étot : trêna f, crèva f, passâjo m → épidémie de choléra, de peste, de typhus, de scarlatine, de grippe, de rougeole loc nom f, var. ~ de colerâ, de pèsta, de tifo, de scarlatina, de ruma, de rouèssana, rossana loc nom f (AO) → épidémie provoquée par la contagion, due à la contagion loc nom f → épidémies qui frappent l’homme, les animaux loc nom fpl → l’épidémie se propage par contagion directe, indirecte loc-frâsa → les services sanitaires ont pris des mesures pour enrayer l’épidémie loc-frâsa, var. les sèrvicios sanitèros ‘ls ant prês de disposecions por arrètàr l’~ loc-frâsa (AO) → épidémique a env → épidémiologie f, var. èpidèmiologie f → épidémiologique a env → épidémiologiste m / f | Chenâl / Vôterin 1997 Govèrt 2003[1] Verèt 2023 |
| folerâ f → (la) ~ de les passions, de l’imaginacion loc nom f → ~ encurâbla, furiosa, enragiêe loc nom f → ~ èrotica loc nom f → côp de ~ loc nom m → étre prês per la ~ loc v → (na) senta ~ loc nom f → son comportament dèmontre la ~ loc-frâsa | folie f ; psychose f, var. fôlia, folèrâ f (AO), folâria f (Arvelâr), folerie f (Corzelyes), folèrâ, folie f → (la) folie des passions, de l’imagination loc nom f, var. (la) fôlia des passions, de l’imaginacion loc nom f (AO) → folie incurable, furieuse loc nom f, var. fôlia encurâbla, furiosa loc nom f (AO) → folie érotique loc nom f, var. fôlia èroteca loc nom f (AO) → coup de folie loc nom m, var. côp de fôlia, folèrâ loc nom m (AO) → être frappé par la folie, de folie subite loc v, var. étre prês per la fôlia, folèrâ loc v (AO) → (une) sainte folie loc nom f, var. (una) sente fôlia loc nom m (AO) → son comportement dénote la folie loc-frâsa, var. son comportement dèmoutre la fôlia loc-frâsa (AO) | Chenâl / Vôterin 1997 Stich 2003 Govèrt 2003[1] Fâvro / Stich 2005[2] Vôterin 2019 Verèt 2023 |
| ginècologo m, ginècologa f | gynécologue m / f, étot : acuchior m | Chenâl / Vôterin 1997 Govèrt 2003[1] |
| gripa f → ~ de polalye loc nom f → ~ èspagnola loc nom f → ramassar la ~ loc v → repassar sa ~ ux ôtros loc v | grippe f ; influenza m / f, étot : couèrla f (Romandia), ruma f (AO) → grippe aviaire loc nom f → grippe espagnole loc nom f → ramasser, attraper, choper la grippe loc v → passer, refiler, communiquer, transmettre sa grippe aux autres loc v, var. repassar sa ~ a los ôtros loc v (Arbanês) | Stich 2003 Fâvro / Stich 2005[2] Verèt 2023 |
| groupo sanguin loc nom m | groupe sanguin loc nom m, var. groupa sanguina loc nom f (Bèlavâl) | Chenâl / Vôterin 1997 Govèrt 2003[1] Fâvro / Stich 2005[2] Verèt 2023 |
| hèmorragia f | hémorragie f, var. hèmorragie f | Chenâl / Vôterin 1997 Govèrt 2003[1] Verèt 2023 |
| higièna f → ~ corporâla loc nom f → higiènico a m, higiènica a f | hygiène f, étot : propretât f (AO), santât f → hygiène corporelle loc nom f, var. ~ corporèla loc nom f (AO) → hygiénique a env | Govèrt 2003[1] Vôterin 2019 Verèt 2023 |
| mâcola f (AO) → acapàr la ~ loc v → (l’)an de la ~ loc nom m → avouéc l’âjo, vegnont les mâcoles, tota sôrt de mâcoles loc-frâsa → étre plen de mâcoles loc v → je sé pas quinta ~ j’é acapâ loc-frâsa | maladie f, infirmité f (terme générique) ; grippe f, épidémie de grippe loc nom f, étot : mâcatoria f (AO) → attraper, prendre la grippe loc v → (l’)année de la grippe, l’épidémie de grippe loc nom f → avec l’âge surviennent les infirmités, toutes sortes d’infirmités loc-frâsa → être plein d’infirmités loc v → je ne sais pas quelle maladie j’ai attrapée loc-frâsa | Chenâl / Vôterin 1997 |
| macolâ a m, macolâye a f (AO) → je su tot ~ loc-frâsa | qui est atteint par la maladie, l’infirmité loc-frâsa → je suis tout malade loc-frâsa | Chenâl / Vôterin 1997 |
| mèdecin m → (un) ~ de quatro sous loc nom m → alar querir lo ~ loc v → alar u ~ loc v → apelar lo ~ a la mêson loc v → (un) bon ~ loc nom m → (un) crouyo ~ loc nom m → (lo) diagnostico d’un grant ~ loc nom m → prendre na consurta chiéz lo ~ loc v → recèta du ~ loc nom f → mèdeca f (AO) | médecin m, docteur m, étot : mêjo m (AO, Romandia), mèdeca f (AO) → (un) mauvais médecin loc nom m → aller chercher le médecin loc v, var. alàr querir lo ~ loc v (AO) → aller chez le médecin loc v, var. alàr a ~ loc v (AO) → appeler le médecin à la maison loc v, var. criàr, fére venir lo ~ u mecho loc v (AO) → (un) bon médecin loc nom m → (un) mauvais médecin loc nom m, var. (un) gramo ~ loc nom m (AO) → (le) diagnostic d’un grand médecin loc nom m, var. (lo) diagnosteco d’un grant ~ loc nom m (AO) → consulter le médecin, son médecin loc v, var. prendre una consurta enchiéz lo ~ loc v (AO) → prescriptions du médecin loc nom fpl, ordonnance du médecin loc nom f → femme médecin loc nom f | Chenâl / Vôterin 1997 Stich 2003 Govèrt 2003[1] Fâvro / Stich 2005[2] Verèt 2023 |
| mèdicament m → (un) bon ~ loc nom m → cél ~ vat a ren por ton mâl loc-frâsa → lo mèdecin m’at balyê un ~ que m’at jouyê loc-frâsa → prendre de ~s loc v | médicament m, étot : mèdecena f (AO) → (une) bonne médecine loc nom f, var. (una) bôna mèdecena loc nom f (AO) → cette médecine ne sert à rien pour ton mal loc-frâsa, var. cela mèdecena vat a ren por ton mâl loc-frâsa (AO) → le docteur m’a prescrit un médicament qui m’a fait beaucoup de bien loc-frâsa, var. lo mèdecin m’at balyê una mèdecena que m’at jouyê loc-frâsa (AO) → prendre des médicaments loc v, var. prendre de mèdecenes loc v (AO) | Chenâl / Vôterin 1997 Stich 2003 Fâvro / Stich 2005[2] Verèt 2023 |
| mêjo m (AO, Romandia) → alar u ~ loc v → (un) bon ~ loc nom m → (un) crouyo ~ loc nom m | médecin m, docteur m → aller chez le médecin loc v, var. alàr a ~ loc v (AO) → (un) bon médecin loc nom m → (un) mauvais médecin loc nom m, var. (un) gramo ~ loc nom m (AO) | Chenâl / Vôterin 1997 Stich 2003 |
| morbido a m, morbida a f | morbide a env, pathologique a env | Govèrt 2003[1] Verèt 2023 |
| oculèro a m, oculèra a f → (lo) gllobo ~ loc nom m → nièrf ~ loc nom m | oculaire a env → (le) globe oculaire loc nom m, var. (lo) globo ~ loc nom m (AO) → nerf oculaire loc nom m, var. nèrf ~ loc nom m (AO) | Chenâl / Vôterin 1997 Verèt 2023 |
| oculisto m, oculista f → prendre na consurta avouéc l’~ loc v | oculiste m / f, ophtalmologue m / f, ophtalmologiste m / f, var. oculisso m (Alê), étot : ziotiér m (En), oftalmologo m → consulter son oculiste loc v, var. prendre una consurta avouéc l’~ loc v (AO) | Chenâl / Vôterin 1997 Verèt 2023 |
| oftalmologo m, oftalmologa f → oftalmologia f → oftalmologico a m, oftalmologica a f | ophtalmologue m / f, ophtalmologiste m / f → ophtalmologie f, var. oftalmologie f → ophtalmologique a env | Govèrt 2003[1] Verèt 2023 |
| passâjo m | toute petite épidémie loc nom f, maladie de courte durée loc nom f, étot : chianna f (L’Agiéta) | Verèt 2023 |
| patologico a m, patologica a f → patologia f | pathologique a env, étot : morbido a m → pathologie f, var. patologie f | Chenâl / Vôterin 1997 Govèrt 2003[1] Verèt 2023 |
| pèrdix f → z-uely-de-pèrnix loc nom m (AO) | perdrix f, var. pèrnix f (AO), pèrdrix f (Touno, Blês, Macôt), pèrdigâla f (Arvelâr), pèdrix f → œil-de-perdrix m (Mèdecina) | Chenâl / Vôterin 1997 Stich 2003 Verèt 2023 |
| psicopato a m & m, psicopata a f & f → psicopatia f | psychopathe a env & m / f → psychopathie f, var. psicopatie f | Govèrt 2003[1] |
| psicosa f → psicotico a m & m, psicotica a f & f | psychose f, var. psicose f, étot : folerâ f → psychotique a env & m / f | Chenâl / Vôterin 1997 Govèrt 2003[1] Verèt 2023 |
| psiquiâtro m, psiquiâtra f → psiquiatria f → psiquiatrico a m, psiquiatrica a f → psiquiatrisar v | psychiatre m / f → psychiatrie f, var. psiquiatrie f → psychiatrique a env → psychiatriser v, var. psiquiatrisàr v (AO), psiquiatrisiér v | Govèrt 2003[1] Verèt 2023 |
| quinèsisto m, quinèsista f → quinèsitèrapia f | kinésithérapeute m / f, kinésiste m / f, étot : reboutor m → kinésithérapie f, var. quinèsitèrapie f | Govèrt 2003[1] Verèt 2023 |
| reboutor m, reboutosa f | rebouteur m, rebouteux m, rebouteuse f, rhabilleur m, rhabilleuse f ; kinésithérapeute m / f, kinésiste m / f | Govèrt 2003[1] Verèt 2023 |
| santât f | santé f ; hygiène f, var. santàt f (AO, Bônavâl, Blês, Macôt), sandât f (AO, Sent-Martin-la-Pôrta, Bèlavâl) | Chenâl / Vôterin 1997 Stich 2003 Govèrt 2003[1] Fâvro / Stich 2005[2] Verèt 2023 |
| scorbut m | scorbut m, var. escorbut f | Govèrt 2003[1] Verèt 2023 |
| tifôida f | typhoïde f (fièvre), étot : tafus m (Arbanês), tifus m (Sassèl) | Chenâl / Vôterin 1997 Govèrt 2003[1] Verèt 2023 |
| transfusar v → transfusion f | transfuser v, var. transfusàr v (AO), transfusiér v → transfusion f | Chenâl / Vôterin 1997 Govèrt 2003[1] Verèt 2023 |
| trêna f | (chose) traînée (loc nom) f ; épidémie f (de grippe, rhume...), mal qui court loc nom m, maladie épidémique peu grâve loc nom f ; indisposition qui dure, qui se prolonge loc nom f, var. trênna f, étot : corsion m (L’Agiéta), côrt m (Macôt), corsa f | Verèt 2023 |
| ziotiér m, ziotiére f (En) | oculiste m / f, ophtalmologue m / f, ophtalmologiste m / f | Stich 2003 |
Rèferences
[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 (fr) Gzaviér Govèrt, Lexique onomasiologique des néologismes et des termes spécialisés du francoprovençal, dedens Dictionnaire francoprovençal-français et français-francoprovençal per Domenico Stich, Tonon, Le Carré, 2003, pp. 421-464.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 (fr) Alen Fâvro, Domenico Stich, Diccionèro de fata savoyârd-francês, francês-savoyârd, Fouènant, Yoran Embanner, 2005.